Początki harcerstwa w Sanoku

Za początek powstania ruchu harcerskiego uważa się rok 1911. Wówczas powstała w Sanoku I Drużyna Skautów im. hetmana Stanisława Żółkiewskiego w Sanoku – zawołania ex ossibus ultor przy sanockim gimnazjum, działające pod auspicjami sanockiego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (w 1911 dowódcą plutonu był Adam Froń, a w roku 1912/1913 plutonami dowodzili Jan Bratro, Roman Ślączka, Stanisław Kurek). 11 listopada 1911 w gmachu „Sokoła” Andrzej Małkowski wygłosił odczyt dotyczący ruchu skautowego. W 1912 przy wydziale PTG powstała sanocka Komenda Skautowa. W kolejnych latach ruch harcerski rozwijał się liczebnie i strukturalnie, także poza obszar miasta (m.in. Stanisław Szwed organizował skauting w pobliskim Zagórzu, a Władysław Zaleski w Brzozowie, a ponadto był reprezentantem na międzynarodowym zlocie skautów w Birmingham w 1913). Powstała także żeńska drużyna skautowa im. Zofii Chrzanowskiej. Podczas I wojny światowej we wrześniu 1915 Andrzej Kosina dokonał reaktywacji drużyny im. St. Żółkiewskiego. W 1918 w Zagórzu sanoccy harcerze dokonali odbicia z transportu do Máramarossziget internowanych legionistów polskich, po czym działali na rzecz ich ukrycia w Sanoku i wyrobienia im fałszywych dokumentów. Później drużynowym sanockich harcerzy został profesor miejscowego gimnazjum, Michał Urbanek, który u kresu wojny w listopadzie 1918 zorganizował „Pogotowie Młodzieży”, a w jego komendzie zasiedli Władysław Zaleski jako komendant oraz m.in. inż. Jan Kosina i ks. Paweł Rabczak. Sanoccy harcerze uczestniczyli w bojach zarówno wielkiej wojny, jak i następczych po niej walkach z Ukraińcami i z bolszewikami. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości u zarania II Rzeczypospolitej powstała II Drużyna im. Tadeusza Kościuszki, III Drużyna im. Stefana Czarnieckiego (1919), IV Drużyna pod nazwą „Zuchy”, później także V drużyna. Z inicjatywy prof. Urbanka 22 maja 1919 zainicjowano działalność Koła Przyjaciół Harcerstwa w Sanoku, złożone z osobistości miasta, którzy weszli do wydziału (Stanisław Augustyński, Bolesław Gawiński, Marian Kawski, Jan Kosina, Karol Zaleski, Towarnicki, ks. Paweł Rabczak, Michał Urbanek, Stanisław Basiński, ks. Józef Drozd, Marian Szajna). Od września 1919 do października 1920 wydawano miesięcznik „Bóg i Ojczyzna”. Na początku lat 20. szkoleniem sanockich harcerze zajmowali się oficerowie stacjonującego w Sanoku 2 Pułku Strzelców Podhalańskich: Aleksander Kolasiński prowadzący ćwiczenia wojskowe oraz Marian Warmuzek prowadzący zajęcia terenoznawstwa i kartografii (obaj w 1940 zostali zamordowani w Charkowie przez NKWD w ramach zbrodni katyńskiej). Na początku lat 30. działała jedna drużyna harcerska, w 1939 powstała V Drużyna im. Jana III Sobieskiego. W okresie II RP działał równolegle hufiec żeński, w którego strukturze istniały I Drużyna im. Emilii Plater, II Drużyna im. Marii Skłodowskiej-Curie oraz Drużyna Zuchów im. Marii Konopnickiej.

II Wojna Światowa

Podczas II wojny światowej sanocki ruch harcerski nie kontynuował swojej działalności. Wielu z przedwojennych sanockich harcerzy brało udział w działaniach wojennych, także tracąc życie, m.in. stając się ofiarami zbrodni katyńskiej. W trakcie okupacji niemieckiej Jadwiga Zaleska powołała w 1943 Tajną Organizację Harcerek.

ZHP w czasach PRLu

Oficjalna działalność ZHP w Sanoku została reaktywowana po zakończeniu wojny i nastaniu Polski Ludowej. W strukturze powojennego harcerstwa działały męskie I Drużyna im. Stanisława Żółkiewskiego, II Drużyna im. Stefana Czarnieckiego, III Drużyna im. Władysława Jagiełły, IV Drużyna im. Ignacego Łukasiewicza, V Drużyna im. Tadeusza Kościuszki, VI Drużyna im. Obrońców Warszawy oraz żeńskie: I Leśna Drużyna Harcerek, II Drużyna Harcerek „Watra”, III, IV, V oraz VI Drużyna Harcerek im. Jana Kasprowicza. Wskutek zmian strukturalnych w ZHP, w 1948 Komenda Hufca Żeńskiego została wcielona do Komendy Hufca Męskiego. Od 11 października 1974 Hufcowi nadano imię 9 Drezdeńskiej Dywizji Piechoty, jednostki Ludowego Wojska Polskiego stacjonującej w Sanoku. Nazwa z tym patronatem przetrwała do lat 80. W okresie PRL Komenda Hufca Sanok podlegała Chorągwi Rzeszowskiej, a po zmianach administracyjnych w 1975 –  Chorągwi Krośnieńskiej. Działała Miejska Rady Przyjaciół Harcerstwa w Sanoku, której przewodniczącym w latach 80. był lekarz dr Albin Rysz. Siedziba Hufca mieściła się w sanockim ratuszu, a od września 1983 w budynku przy na sanockim rynku. Od 1988 do 1991 w budynku przekazanym przez władze miasta pod adresem ulicy Romualda Traugutta 17 w dzielnicy Wójtostwo (tzw. „Czerwony Domek”) działała harcerska Stanica Rozwoju Zainteresowań. 21 kwietnia 1989 został uroczyście otwarty odremontowany budynek przy ulicy Zielonej 39 w dzielnicy Błonie, tzw. „Zielony Domek”, przekazany uprzednio przez władze miasta na rzecz sanockiego Hufca ZHP.

Sanockie harcerstwo współcześnie

Na początku istnienia III Rzeczypospolitej, w 1990 dotychczasowy Komendant Hufca, hm. Ryszard Pacławski został wybrany Naczelnikiem ZHP. Kapelanem Hufca od 1997 do 2007 był ks. Wiesław Siwiec. 21 września 1996 odbył się zlot z okazji 85-lecia sanockiego harcerstwa, a 29 września 2001 zorganizowano obchody 90-lecia. Od lat 90. Hufiec pielęgnował kontakty z przedwojennym harcerzem sanockim, późniejszym duchownym i kapelanem rodzin katyńskich ks. hm. Zdzisławem Peszkowskim, który w październiku 2005 objął Hufiec Ziemi Sanockiej honorowym patronatem. Rok po jego śmierci, 10 listopada 2008 nastąpiło oficjalne przyjęcie przez Hufiec patronatu jego imienia, działającego od tego czasu jako Hufiec Ziemi Sanockiej im. ks. hm. Zdzisława Peszkowskiego. 24 września 2011 odbyły się obchody 100-lecia Sanockiego Harcerstwa. W ramach działań Hufca 14 lutego 2010 powstał Klub Historyczny im. Armii Krajowej w Sanoku. Uchwałą Rady Miasta Sanoka z 11 września 2014 prawo własności do budynku przy ul. Zielonej 39 zostało bezpłatnie przekazane w formie darowizny na działalność statutową Hufca Ziemi Sanockiej.

Zasięgiem terytorialnym Hufiec Ziemi Sanockiej objął powiat sanocki oraz położone poza nim miejscowości: Sieniawa i Milcza. Według stanu na 15 stycznia 2006 Hufiec Ziemi Sanockiej liczył 838 członków (w tym 75 przedstawicieli kadry, 332 zuchów, 431 harcerzy), w strukturze działało wówczas 23 gromad zuchowych i 26 drużyn. Obecnie, w roku 2024 r., hufiec zrzesza 253 osoby (w tym: 54 instruktorów, 14 wędrowników, 36 harcerzy starszych, 60 harcerzy, 93 zuchy).